پنجشنبه , 30 شهریور 1396
آخرین خبرها
کتابخانه-کافه-خلیج
خانه / اخبار روز / نمایش قدرت نظامی روسیه در سوریه؛ اهداف و هزینه ها

نمایش قدرت نظامی روسیه در سوریه؛ اهداف و هزینه ها

نمایش قدرت نظامی روسیه در سوریه؛ اهداف و هزینه ها

مقدمه

حملات مستقیم نظامی روسیه در سوریه بار دیگر پیچیدگی های رفتاری سیاست خارجی کرملین را اثبات کرد و این در حالی بود که بسیاری حتی در خود روسیه نیز احتمال چنین اقدامی را اندک ارزیابی می کردند. اعتراف سیاست مداران غربی به اینکه از تحرکات و حملات نظامی روسیه در سوریه درک درستی ندارند، موید این مدعا و این واقعیت است که برای فهم منطق رفتاری سیاست خارجی کرملین باید مطالعات بسیار بیشتری صورت پذیرد. به هر حال، مسکو پس از هفته ها بسترسازی در اقدامی بی سابقه حملات نظامی مستقیم در سوریه را آغاز کرد که ضمن پیچیده تر کردن کلاف سردرگم سوری، واکنش ها و گمانه های مختلفی را در پی داشته است. این حملات که پس از تهاجم شوروی به افغانستان برای اولین بار در خارج از مرزهای «سی آی اس» صورت می پذیرد، در کنار مزیت های «متصور»، به حتم هزینه هایی نیز برای روسیه خواهد داشت.

اهداف حملات نظامی

روسیه در حالی عملیات نظامی خود در سوریه را آغاز کرد که حتی منتظر واکنش ها به پیشنهاد چند روز پیشتر آقای پوتین در سازمان ملل مبنی بر ضرورت تشکیل ائتلافی گسترده برای مقابله با تروریسم در سوریه نشد. و این در حالی بود که هم زمان امریکا طی ابتکاری در سازمان ملل، نشستی را با حضور رهبران و مقامات عالیه برخی کشورها برای تقویت ائتلاف بین المللی فعال در سوریه ترتیب داده بود و مسکو با اقدام خود، این نشست «تحقیر» کرد. هم از این رو بود که سناتور مک کین اشتباهات دولت اوباما را باعث آن دانست که پوتین بتواند روسیه را مجدداً وارد تحولات خاورمیانه کند(۱).

هرچند کرملین دلیل ورود نظامی به سوریه را درخواست «دولت قانونی دمشق» و «علیه تروریسمی» اعلام کرده که منافع آن را تهدید می کند، اما اهداف کلان تر آن بر کسی پوشیده نیست. مسکو به خوبی می داند که با این حملات که با اقدامات ائتلاف بین المللی هماهنگ نیست، توان از بین بردن «تروریسم» در سوریه را ندارد. صرفه نظر از تردید مسکو به گسترش دامنه حملات خود به خاک عراق، نکته دردسترس دیگری که اهداف کلان تر روسیه را اثبات می کند، هم زمانی حملات هوایی آن در سوریه با اقدام اخیر طالبان در تصرف شهر قندوز افغانستان است.

این اقدام طالبان که یکی از مهم ترین موفقیت های میدانی این گروهک طی سال های اخیر است، تهدیدی کمتر از داعش برای روسیه نیست و مسکو بارها نگرانی خود را در این باره اعلام داشته است. حال این سئوال مطرح می شود که اگر دولت «قانونی کابل» از مسکو «درخواست» می کرد که اقدامات نظامی علیه طالبان انجام دهد (لشکر ۲۰۱ روسیه مستقر در تاجیکستان حدود صد کیلومتر با قندوز فاصله دارد)، آیا کرملین این درخواست را اجابت می کرد؟ پاسخ تا حدود زیادی منفی است. لذا، نمی توان چندان با این استدلال روس ها موافق بود که روسیه برای مقابله با «تروریسم» نیروهای خود را به سوریه کسیل داشته و بهتر است با تروریسم تهدیدکننده منافع خود در خارج از خاک خود درگیر شود.

مهم ترین هدف روسیه حفظ «تنها نقطه استقرار ژئوپولیتیکی» این کشور در خاورمیانه و حاشیه مدیترانه و استفاده از این نقطه به عنوان سکویی برای نفوذگذاری در معادلات خاورمیانه است. از لازمه های اصلی حفظ این نقطه، حفظ دولت «هوادار» کرملین در سوریه است. بر همین اساس، مسکو با کمک و حملات نظامی مستقیم در حمایت از این دولت بر آن است تا با استفاده از خلاًهای موجود، ضمن قدرت نمایی سیاسی نظامی، اهمیت این «نقطه استقرار ژئوپولیتیکی» و عزم خود به حفظ و تقویت «دولت هوادار کرملین» را گوشزد کند. بر همین اساس، ظاهراً مسکو در حملات خود تفاوتی بین گروه های مختلف معارض در سوریه قائل نیست و هر گروهی که در مقطع حاضر موجودیت دولت دمشق را به خطر اندازد، احتمالاً می تواند هدف حملات باشد.

این فرض نیز مطرح شده که هدف روسیه ضرورتاً حفظ بشار اسد نیست، بلکه محکم کردن جای پای خود در سوریه و استفاده از آن به عنوان اهرمی برای اعمال نفوذ در هر نوع توافق سیاسی در دوره انتقالی یا پسااسد است. فرض دیگر در باب هدف روسیه این است که در صورت تجزیه سوریه، ادامه حیات دولت «هوادار» کرملین را در قالبی کوچک تر، اما مستقل در غرب سوریه (سواحل مدیترانه) تضمین نماید(۲). پیچیدگی اوضاع در سوریه پیش بینی سناریوهای آتی را مشکل می کند، اما به نظر می رسد مسکو در شرایط حاضر حفظ «دولت هوادار خود» را بهترین گزینه برای حفظ منافع ژئوپولیتیکی خود می داند و جهت گیری حملات هوایی آن نیز برای تحقق این منظور است.

همین امر، یعنی تباین هدف مسکو با هدف گذاری غرب و متحدان منطقه ای آن که تغییر رژیم سیاسی در دمشق را دنبال می کنند، باعث انتقاد آنها از حملات هوایی روسیه شده و این در حالی است که آنها از این حملات در صورتی که به تضعیف داعش و حل مسئله پناهجویان مساعدت کند، استقبال می کنند (کاهش هزینه ها). حتی برخی از آنها نامتمایل نیستند که روس ها در باتلاق سوریه گرفتار شوند، اما به خوبی می دانند که مسکو به دنبال اهداف کلان تری است و همین مسئله باعث نگرانی آنهاست.

محدودیت ها و هزینه ها

تعدد بازیگران و متغیرهای داخلی، منطقه ای و بین المللی دخیل در موضوع سوریه محدودیت ها و هزینه هایی را برای ماجراجویی نظامی روسیه در سوریه ایجاد خواهد کرد. توان محدود نظامی روسیه به طور کلی و آنچه به روسیه منتقل کرده، مشکلات حمایت لجستیکی از نیروهای عملیاتی، هزینه های مالی عملیات، گستردگی عرصه درگیری و مخالفت های بازیگران داخلی (سوری)، منطقه ای و بین المللی از این جمله هستند. هرچند کمک های میدانی و اطلاعاتی سوریه، عراق و ایران می تواند به موثرتر بودن حملات کمک کند، اما مجموعه این داشته ها برای یک اقدام نظامی بلندمدت و گسترده کفایت نخواهد کرد.

تأکیدات سه گانه پوتین در مورد عملیات نظامی روسیه در سوریه مترتب بر متمرکز بودن بر «حمایت از ارتش سوریه»، «محدود بودن به حملات هوایی»، و «محدود بودن به زمان مشخص»(۳) ، را می توان نشانه ای از آگاهی از محدودیت ها و باز گذاشتن راه فراری از وضعیت های غیرقابل پیش بینی دانست. در همین راستا، مقامات مختلف مسکو طی روزهای اخیر بارها بر موقت بودن حملات تأکید کرده اند. با این ملاحظه، در شرایط حاضر نمی توان تفسیری گسترده از این حملات داشت و به نظر می رسد، اهداف کوتاه مدت آن نمایش قدرت، ارزیابی وضعیت و همچنانکه اشاره شد، حفظ و تقویت دولت دمشق باشد. لذا، اینکه روسیه اساساً هدف نابودی «تروریسم» در سوریه را داشته باشد و بتواند موفقیتی در این باب کسب کند، محل تردید است.

از بار سنگین هزینه های اقتصادی نیز نباید گذاشت. هرچند غربی ها بخشی از هزینه های اقدامات نظامی خود در منطقه را به صورت مستقیم و غیرمستقیم «از منطقه» تأمین می کنند، اما روسیه در وضعیتی نیست که این هزینه ها را «از منطقه» تأمین کند و باید آنها را خود متقبل شود، که این مسئله افزونه ای بر مشکلات اقتصادی این کشور خواهد بود. از سوی دیگر، مسکو می داند که با اقدام نظامی در سوریه، نه تنها احتمال اقدامات متقارن و نامتقارن داعش علیه منافع آن در منطقه و در خاک روسیه کاهش نخواهد یافت، بلکه افزایش نیز می یابد و انتظار بروز اقدمات تروریستی انتقام جویانه در شهرهای روسیه دور از انتظار نیست.

حملات عمد یا غیرعمد روسیه به مخالفین «غیرداعشی» سوری و احتمال اقدام متقابل آنها علیه اهداف روسی در سوریه و نیز مخالفت های منطقه ای و بین المللی با چنین حملاتی نیز برای روسیه هزینه هایی در پی خواهد داشت. اعلام جنگ (تأییدنشده) برخی از گروه های معارض از جمله «جیش الاسلام» علیه روسیه، بیانیه مشترک فرانسه، آلمان، قطر، عربستان، انگلیس، آمریکا و ترکیه در انتقاد از حملات روسیه و تأکید بر اینکه این حملات «تشدیدکننده تروریسم و افراط گرایی» است(۴) و تعبیر اشتون کارتر، وزیر دفاع امریکا از این حملات به عنوان «ریختن بنزین روی آتش»(۵) ، در این راستا قابل ارزیابی است.

به گواه سابقه، غرب و حتی متحدان منطقه ای آن نیز از توان نسبی برای اعمال فشار بر روسیه نه تنها در سوریه، بلکه در سایر جغرافیاها و زمینه ها برخوردارند. با این ملاحظه، اقدام نظامی مسکو در حمایت از دولت دمشق را می توان به قماری برای مسکو تعبیر کرد، چرا که در صورت عدم تحقق «اهداف محاسبه شده»، مسکو «برخی» داشته های کنونی و احتمالی خود را نیز از دست خواهد داد. از جمله امکان مشارکت و هماهنگی اقدامات آتی آن با ائتلاف بین المللی مشکل تر و شانس آن برای اعمال نفوذ بر ترکیب دولت انتقالی و پسااسد (در صورت رقم خوردن این سناریو) کمتر خواهد شد.

جمع بندی

هدف اصلی روسیه از اقدام نظامی در سوریه حفظ «تنها نقطه استقرار ژئوپولیتیکی» این کشور در خاورمیانه و حاشیه مدیترانه از طریق حفظ و تقویت «دولت تحت نفوذ خود» و استفاده از این نقطه به عنوان سکویی برای نفوذگذاری در معادلات خاورمیانه است. با این حال، پیچیدگی اوضاع و تعدد متغیرهای دخیل در سوریه که ضرورتاً تحت کنترل مسکو نیستند، تحصیل نتایج «محاسبه شده» را با تردید مواجه می کند. به نظر می رسد، مسکو نیز خود به این اقدام نگاه «راهبردی» ندارد و تحرکات نظامی آن در سوریه همچون سیاست خاورمیانه ای این کشور فاقد راهبرد (بلندمدت) مشخص است. با این ملاحظه، با توجه به محدودیت ها و پیچیدگی های موجود، این حملات را باید «نمایش قدرتی» ارزیابی کرد که بسته به بازخوردها، تکان خوردن سایر مهره ها و تحولات آتی، می تواند قبض یا بسط یابد. اما نکته ای که روسیه در مورد مداخلات غرب در منطقه تکرار کرده، شاید در مورد خود این کشور مصداق یابد، و آن اینکه هرچند آغازکننده این ماجراجویی نظامی بوده، اما ضرورتاً خاتمه دهنده آن نخواهد بود و با توسعه غیرقابل کنترل وضعیت، می تواند هرچه بیشتر درگیر شده و هزینه بدهد.

نویسنده: علیرضا نوری

منبع: سایت موسسه مطالعات ابرار معاصر تهران

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*